Jeffrey Meulman

Zo’n vijftien jaren terug had ik contact met het instituut achter de Kijkwijzer om te bespreken of de theatersector niet iets dergelijks zou kunnen invoeren. Ik kwam daar op omdat theaterbezoekers vertelden dat zij vanwege hun religieuze overtuiging niet onverwacht met naakt geconfronteerd wilden worden en dat deze mogelijke ‘verrassing’ hen er regelmatig van weerhield om vaker naar het theater te gaan, laat staan om hun ouders mee te brengen.

Ik besprak het idee vervolgens met collega’s maar kreeg de handen er nooit voor op elkaar. Men moest zich vooraf maar beter verdiepen was de redenatie.

In 2022 kende de discussie over ‘waarschuwingen vooraf’ een kleine opleving op Theaterkrant, maar deze zette niet daadwerkelijk door. Toch is er wat mij betreft genoeg reden om het onderwerp opnieuw op te rakelen en serieus op de agenda te zetten. Dat heeft te maken met een groter maatschappelijk bewustzijn van gevoeligheden en het besef dat je daar niet zondermeer aan voorbij zou moeten gaan.

Die gevoeligheid realiseerde ik me afgelopen week eens te meer na het zien van de voorstelling RE(W)RITE! tijdens IETM in de Bulgaarse hoofdstad Sofia. Een ceremoniemeester in monnikspij leidde een interactieve performance waarbij we eerst stilzwijgend kennis maakten met een wildvreemde om vervolgens te belanden in een soort Klaar-Over! spel waarin je overstak zodra de vraag op jou van toepassing was. De vragen waren behoorlijk intiem. Wie is er momenteel verliefd? Wie heeft er deze week nog goede seks gehad? Wie heeft er wel eens in de gevangenis gezeten? Wie is er eenzaam?

Bij die laatste vraag zag ik de persoon die ik even daarvoor had leren kennen huilend oversteken. Dat greep me blijkbaar behoorlijk aan, want de tranen stroomden plotseling ook over mijn wangen.

Trigger warning

Aan het einde van de performance keken de onbekende man en ik elkaar nog twee minuten in de ogen. Opnieuw vloeiden er tranen. We gaven elkaar een flinke knuffel en dat was dat.

Ik was danig onder de indruk, maar veel tijd om na te genieten had ik niet, want in de podiumkunsten werken kritische lieden. De eerste die ik tegenkwam vond het maar een schandalige en grensoverschrijdende vertoning. De vragen waren te prive en te pijnlijk vond deze collega uit het Verenigd Koninkrijk waar triggers en toegankelijkheid veel grotere thema’s lijken te zijn dan in ons land. Alle grenzen van de privacy werden hier wat hem betrof met voeten getreden. Ik wierp nog tegen dat je vrij was om niets te doen en dus niet te antwoorden. Maar ook dat was een antwoord, natuurlijk.

Andere internationale professionals vonden dat een trigger warning bij de performance op zijn plaats zou zijn geweest. Het feit dat bezoekers huilden, dat het zo emotioneel zou worden, dat kon ECHT niet en had op zijn minst van te voren moeten worden aangekondigd. Dit was traumatiserend en dus onacceptabel.

Nou kan ik me er alles bij voorstellen dat we het publiek waarschuwen voor naakt, geweld, harde muziek of stroboscopisch licht, maar emotie… Is het de taak van theaters om het publiek te beschermen tegen ongewenste ervaringen? Worden theaterdirecteuren een soort curling-ouders voor volwassenen? Is het publiek soms overgevoelig of niet in staat om zelf keuzes te maken? Of is het niet meer dan normaal en respectvol om rekening te houden met de verwachtingen en gevoelens van onze bezoekers?

Met Raoul Heertje maakte ik twee jaren geleden een korte festivaltournee waarbij niet-theaterbezoekers gevraagd werden waarom ze niet naar het theater gingen. Daaruit bleek dat velen de verrassing die het theater belooft, de vermeende kracht van het onverwachte, helemaal niet appreciëren. Veel liever weet men van tevoren waar men aan toe is. Immers: een bioscooptrailer vertelt bijna het hele verhaal en dat is wel zo duidelijk. Weinig kans dat je dan de vriendin die jij gezellig meeneemt voor een leuke avond per ongeluk een traumatisch uitje bezorgt.

Draagvlak

Kijkwijzers en trigger warnings in het theater: we moeten er wat mij betreft toch aan. Het is uiteindelijk gewoon een wenselijke service richting het publiek die bijdraagt aan het theater als een inclusieve en veilige ruimte. Ik neig daarom naar de middenweg. Het is een kleine moeite om in de omschrijving van een voorstelling aan te geven wat de argeloze bezoeker aan gevoelige inhoud kan verwachten zonder de verrassing te verklappen en eveneens de artistieke integriteit te behouden. Kijk bijvoorbeeld eens naar hoe het Almeida Theatre in Londen dat doet. Daarvoor is echter wel draagvlak binnen de gehele sector nodig.

In de Verkadefabriek overwegen we om RE(W)RITE! naar Den Bosch te halen. En hoewel ik veel heftigere, veel meer ontwrichtende en schokkende performances heb gezien dan dit emotionerende sieraadje, doen we die waarschuwing er dan bij. Want ik zou liever voorkomen dat bezoekers een vervelende beleving hebben dan dat ze daadwerkelijk gekwetst naar huis gaan. En als bezoekers onnodige drempels ervaren door de vrees voor bijvoorbeeld sex of geweld, dan is een kijkwijzer snel ingevoerd.

Resteert alsnog een lichte twijfel. Zou ik als niet-professionele bezoeker op zoek naar een leuke avond naar een performance gaan als ik van te voren wist dat ik mijn zakdoek moest meebrengen? Ik vermoed van niet. Maar al die ontroerende, ontluisterende, woest makende en heftige theaterervaringen die ik ooit onverwacht heb meegemaakt, zou ik tegelijkertijd nooit en te nimmer hebben willen missen.