De Bossche Stadsdelta werd een aantal jaren geleden door de toenmalige directeur Stadsontwikkeling ‘de nieuwe goudkust’ genoemd. Ik snap dat wel.
Wonen aan de rand van de historische binnenstad, in de delta van rivier de Dieze, omgeven door nieuw aangelegd groen, met een stadstrand, kunst, cultuur, leuke caféetjes en hippe koffiehuizen, galeries, ateliers, theaters en bioscopen, urban sports binnen en buiten, op flaneerafstand van het nieuwe centraal station: ik zie het al helemaal voor me. Zo kán het worden. Sterker nog: de kans ligt in Den Bosch voor het grijpen. Als je het maar goed aanpakt.
Tramkade als ontwikkelkans
Momenteel staan meerdere kavels op de Tramkade, onderdeel van de Bossche Stadsdelta, in de verkoop. De gemeente nodigt initiatiefnemers uit om met integrale plannen te komen voor een permanente ontwikkeling van het gebied. Niet alleen grote commerciële projectontwikkelaars, maar nadrukkelijk ook lokale partijen, makerscollectieven en andere mede ontwikkelaars worden aangesproken om mee te dingen.
Dromen voor de Delta
De interesse is groot. Ontwikkelende partijen woonden het afgelopen jaar lezingen bij van onder andere Joep van Lieshout, Liesbeth Jansen, Sjoerd Wagenaar, Jelle Houben, Alexander Ramselaar en Anne Ligtenberg in de Verkadefabriek, waar onder de titel Dromen voor de Delta uiteenlopende voorbeelden van gebiedsontwikkeling werden besproken. Inspirerende verhalen, maar ook eerlijke analyses van mislukkingen en gemiste kansen. Precies die lessen zijn nu relevant. Zeker voor Den Bosch, waar bijvoorbeeld het gebrek aan levendigheid in het nieuwe Paleiskwartier gevoelig ligt.
Culturele ambities onder druk
Initiatiefnemers krijgen de kans om in te tekenen op kavels die, volgens de gemeentelijke ambities, ruimte moeten bieden aan cultuur, ontmoeting, makers en nieuwe stedelijkheid. Vastgoedondernemers ruiken kansen. De eerste spandoeken met ronkende beloften hangen inmiddels aan de onlangs ontruimde vrijplaats Knoflook. Sommigen zoeken actief contact met culturele partijen en jonge makers. Anderen presenteren culturele ambities in hun plannen zonder ook maar één gesprek te hebben gevoerd met de mensen om wie het zou moeten gaan.
En juist daarin schuilt het gevaar. Mooie culturele beloften alleen mogen niet genoeg zijn om de tender binnen te slepen, ook niet als deze zijn omlijst met een sluitend businessplan vol marktconforme prijzen.
Beloften of garanties?
De grote, doorslaggevende vraag voor de selectiecommissie moet wat mij betreft zijn: durven initiatiefnemers daadwerkelijk harde garanties te geven dat kunst en cultuur een structurele plek houden binnen hun plannen? Ook over twintig jaar of langer?
Natuurlijk zoeken cultuurmakers naarstig naar mogelijkheden en gaan ze maar al te graag het gesprek met vastgoedondernemers aan. Zelf hebben zij namelijk niet de middelen om op zulke kostbare projecten in te tekenen. Tegelijkertijd vragen zij zich nu al af of zij straks de gevraagde vierkante meterprijzen wel kunnen betalen. Die prijzen vormen immers het hart van het exploitatiemodel dat ter goedkeuring aan commissie moet worden voorgelegd.
Waarschuwing
Een ferme waarschuwing is op zijn plaats. We moeten er voor waken dat de kunsten hier niet puur opportunistisch voor het karretje van de vastgoedondernemer gespannen worden. Jonge kunstenaars, ontwerpers, performers of startende creatieve bedrijven leveren in directe zin geen hoge huren op. Hun bestaanszekerheid is fragiel, de inkomsten onregelmatig, hun werk vaak afhankelijk van projectsubsidies. Zij zijn niet degenen die de spreadsheets doen blinken. Althans: niet rechtstreeks.
Indirect zijn zij namelijk het echte goud van de Bossche Stadsdelta.
De onschatbare waarde van een creatieve wijk
Een dynamische, creatieve wijk, vol ateliers, broedplaatsen, nieuwe concepten van jonge ondernemers, galeries, caféetjes, buitenpodia en kunst in de openbare ruimte, als het pulserende hart van een levendige Kunstcampus is van onschatbare waarde voor een stad. Ik ken tal van jonge twintigers en dertigers in Den Bosch en omgeving die staan te springen om zo’n plek. Je hoeft je ogen maar even te sluiten om een stadsdeel met internationale allure voor je te zien.
Van vastgoed naar ecosysteem
Het denken over ontwikkelen op deze Bossche buitenkans moet daarom drastisch kantelen. Ontwikkel niet alleen gebouwen, maar ontwikkel een ecosysteem. Verzin als vastgoedpartij projecten die voldoende geld opleveren om daarmee de groei en het behoud van een jonge creatieve wijk structureel te garanderen.
Structureel investeren in cultuur
Beloof in je plan niet alleen dat er betaalbare werkplekken voor kunstenaars komen: garandeer in je businesscase dat een deel van je opbrengst daar blijvend naartoe gaat. Begin je een hotel? Reserveer dan aantoonbaar een bedrag per overnachting voor de makers op je begane grond. Bouw je appartementen? Draag een percentage van de huur af aan culturele initiatieven in de wijk. Start je een restaurant? Laat een vast deel van de winst terugvloeien naar kunst en cultuur. Richt een fonds op met de opbrengsten van woningverkoop of erfpacht.
Zo ondernemen de Verkadefabriek en het Werkwarenhuis namelijk al jaren: wat wordt verdiend met horeca, verhuur en, in het geval van de Verkade, met parkeren, vloeit direct terug naar de kunsten. Dat mag je straks redelijkerwijs ook verwachten van commerciële initiatiefnemers die nu strijden om een plek op de Tramkade.
Cultuur als kernvoorwaarde
Kunst en cultuur mogen geen bijkomstig doel zijn. Ze zijn de essentie van deze nieuwe wijk. Wie zich hier wil vestigen moet laten zien wat hij of zij daaraan daadwerkelijk bijdraagt. Niet in woorden, maar in solide, langdurige afspraken.
Enige duurzame route
Verdien het geld daar waar het kan, om mogelijk te maken wat in directe zin misschien geen hoge maandelijkse huur oplevert, maar wél een stadsdeel waar Noord-Brabant en iedere mede ontwikkelaar generaties lang mee kan pronken. Dat is geen droom of utopie. Dat is het enige duurzame model voor cultuur op deze locatie. Zo werkt cultuur voor de toekomst van Den Bosch.
Jeffrey Meulman 